सर्दीच्या आगमनासोबत मध्य प्रदेशात फसल अवशेष जाळण्याच्या घटनांमध्ये वाढ

सर्दीचा काळ जवळ येत असताना, फसल अवशेष जाळण्याची समस्या पुन्हा उभी राहिली आहे, ज्यामध्ये मध्य प्रदेश या वर्षी फसल अवशेष जाळण्याचा प्रमुख राज्य बनला आहे. भारतीय कृषी संशोधन संस्थेच्या आकडेवारीनुसार, 15 सप्टेंबर ते 6 ऑक्टोबर 2026 दरम्यान, पंजाब, हरियाणा आणि उत्तर प्रदेशसह अनेक राज्यांमध्ये एकूण 287 फसल अवशेष जाळण्याच्या घटनांची नोंद झाली. यामध्ये मध्य प्रदेशाने 118 घटनांचा समावेश केला, तर पंजाबमध्ये 88 घटनांची नोंद झाली, जी एक महत्त्वाची घट आहे.

फसल अवशेष जाळण्याची वाढती घटना दिल्ली-एनसीआर क्षेत्रासाठी चिंताजनक आहे, जिथे सर्दीच्या महिन्यात वायु गुणवत्ता कमी होते. समस्या फक्त शेतकऱ्यांना फसल अवशेष जाळण्यापासून थांबविण्याची नाही, तर त्यांना व्यावहारिक पर्याय देण्याची आहे. अनेक शेतकरी पाण्याच्या कापणी नंतर शेत स्वच्छ करण्यासाठी जाळण्याचा मार्ग अवलंबतात, त्यामुळे फसल अवशेष व्यवस्थापन यंत्रणांची उपलब्धता आणि किंमत याबाबतच्या समस्यांचा सामना करणे आवश्यक आहे.

तज्ञ समीर सागर, अल्गीट्री आणि मशरूम वर्ल्ड ग्रुपचे संस्थापक आणि संचालक, यांचे म्हणणे आहे की शेतकऱ्यांसाठी व्यावहारिक आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या टिकाऊ उपाययोजना आवश्यक आहेत. फसल अवशेष व्यवस्थापन उपकरणे आणि तंत्रज्ञानाची चांगली उपलब्धता, जी अपशिष्टांना संसाधनात रूपांतरित करू शकते, जाळण्याच्या प्रोत्साहनाला कमी करू शकते. या दृष्टिकोनामुळे फसल अवशेषांना एक मूल्यवान संसाधन बनविण्याची संधी मिळते, जी शेतकऱ्यांसाठी आणि पर्यावरणासाठी फायदेशीर आहे.

तांत्रिक प्रगती आधीच फसल अवशेष जाळण्याच्या घटनांची निरीक्षण करण्यासाठी वापरली जात आहे. उपग्रह रिमोट सेंसिंग सक्रिय आगीचे ट्रॅकिंग करण्यासाठी वापरली जात आहे, आणि CREAMS प्रणाली वेळेवर डेटा प्रदान करते. 6 ऑक्टोबर रोजी उपग्रहांनी 33 फसल अवशेष जाळण्याच्या घटनांची नोंद केली, ज्यामध्ये बहुतेक मध्य प्रदेशात होत्या. तथापि, निरीक्षणाला ग्राउंड-लेव्हल सत्यापनासह जोडणे आवश्यक आहे, जेणेकरून प्रतिसाद वेळ आणि अंमलबजावणीच्या प्रयत्नांमध्ये सुधारणा होईल.

फसल अवशेष जाळण्याच्या समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी तात्पुरती उपाययोजना आवश्यक आहेत; यासाठी फसल अवशेषांच्या व्यावसायिक उपयोगाचा शोध घेणे आवश्यक आहे. जर शेतकऱ्यांना कृषी अपशिष्टांचे आर्थिक मूल्य मिळवता आले, तर जाळण्याचे आकर्षण कमी होईल. शेतकऱ्यांना उद्योगांशी जोडणे जे फसल अवशेषांचा वापर कच्चा माल किंवा इंधन म्हणून करू शकतात, हे महत्त्वाचे आहे. याशिवाय, जरी फसल अवशेष जाळणे दिल्ली-एनसीआरमध्ये वायु प्रदूषणाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे, तरी इतर घटक जसे की वाहनांचे उत्सर्जन आणि औद्योगिक प्रदूषण देखील महत्त्वाची भूमिका बजावतात. एक बहुआयामी दृष्टिकोन आवश्यक आहे, जो तांत्रिक उपाययोजना टिकाऊ पद्धतींसह एकत्र करतो, जेणेकरून क्षेत्रातील व्यापक वायु गुणवत्ता आव्हानांचा सामना करता येईल.