महाराष्ट्रातील नवप्रवर्तकाने बाजरा आट्याची शेल्फ लाइफ सहा महिने वाढवली
विद्या परशुरामकरचा खाद्य तंत्रज्ञानातील शोध ग्रामीण शाळेतील मुलांसाठी पोषण बदलत आहे.
विद्या परशुरामकरने बाजरा आट्याची शेल्फ लाइफ 10 दिवसांपासून सहा महिन्यांपर्यंत वाढवली.
तिची 'न्यूट्री डब्बा' योजना आता ग्रामीण भागातील 400,000 हून अधिक शाळा मुलांना बाजरा आधारित पोषण पुरवते.
विद्याच्या कामाला TIME100 Next India 2026 यादीत मान्यता मिळाली आहे.
महाराष्ट्रातून खाद्य तंत्रज्ञानात एक महत्त्वाचा शोध समोर आला आहे, जिथे विद्या परशुरामकरने बाजरा आट्याची शेल्फ लाइफ सहा महिन्यांपर्यंत वाढवली आहे. हा नवाचार विशेषतः ग्रामीण शाळेतील मुलांसाठी महत्त्वाचा आहे, कारण यामुळे पोषणयुक्त खाद्यपदार्थांचे वितरण आणि उपलब्धता सोपी होते. विद्या यांची यात्रा त्यांच्या लोखंडाच्या कमतरतेच्या समस्येपासून सुरू झाली, ज्यामुळे त्यांनी अशा उपाययोजना शोधण्यास प्रेरित केले जे हजारो मुलांना फायदा पोहोचवू शकतील.
विद्या, एक शेतकऱ्याची मुलगी, IIT खडगपूरमध्ये खाद्य तंत्रज्ञानात मास्टर डिग्री घेत असताना, त्यांनी मोती बाजरा, जो लोखंडाने समृद्ध आहे, याच्या पोषण मूल्याबद्दल जाणून घेतले. तथापि, त्यांनी लक्षात घेतले की पोषणयुक्त खाद्यपदार्थांची ओळख करणे ही समस्या आहे, तर त्यांना उपलब्ध आणि मोठ्या प्रमाणात वितरणासाठी योग्य बनवणे ही आणखी एक आव्हान आहे. या विचाराने त्यांना बाजरा यावर लक्ष केंद्रित करण्यास प्रवृत्त केले, जो भारतीय आहारात एक महत्त्वाचा अनाज आहे, परंतु आधुनिक पोषणात अनेकदा दुर्लक्षित केला जातो.
विद्याच्या समोर असलेली मुख्य अडचण म्हणजे बाजरा आट्याची शेल्फ लाइफ, जी सामान्यतः 10 ते 15 दिवसांपर्यंतच ताजे राहते. हे लिपेज नावाच्या एंजाइममुळे होते, जो पिसण्याच्या नंतर खराब होण्यास कारणीभूत असतो. या समस्येवर उपाय म्हणून, तिने हायड्रो-एनआयआर तंत्रज्ञान विकसित केले, जे या एंजाइमला निष्क्रिय करते, ज्यामुळे आट्याची शेल्फ लाइफ प्रिझर्वेटिव्हशिवाय सहा महिन्यांपर्यंत वाढते. हा शोध पोषण सामग्री जपण्यास मदत करतो आणि बाजरा आधारित उत्पादनांचे भंडारण आणि वाहतूक सुलभ करतो.
विद्याची 'न्यूट्री डब्बा' योजना मुलांना बाजरा आधारित पोषणाची उपलब्धता सुधारण्यासाठी शाळांमध्ये कुकीज आणि लड्डू सारखे उत्पादने पुरवते. ही योजना सुरुवातीला लहान स्तरावर सुरू झाली होती, परंतु आता ती 400,000 हून अधिक मुलांना लाभ देत आहे, विशेषतः ग्रामीण भागात, लोखंडाच्या कमतरतेवर मात करत आणि आरोग्यदायी खाण्याच्या सवयींना प्रोत्साहन देत आहे. या योजनेत ग्रामीण महिलांना उत्पादन आणि वितरणात सामील करून त्यांना सशक्त बनवले जाते, ज्यामुळे समुदायांमध्ये रोजगाराची संधी निर्माण होते.
विद्याच्या प्रभावशाली कामासाठी तिला रोहिणी नायर पुरस्कार 2025 मिळाला, ज्यामुळे ती या पुरस्काराची सर्वात तरुण आणि पहिली महिला प्राप्तकर्ता बनली. तिच्या कामाला TIME100 Next India 2026 यादीत मान्यता मिळाली आहे, जी पोषण, खाद्य नवकल्पना आणि ग्रामीण विकासात तिच्या योगदानाचे प्रदर्शन करते. विद्या यांची यात्रा दर्शवते की कधी कधी मौल्यवान बदल साधण्यासाठी नवीन काहीतरी शोधण्याची आवश्यकता नसते. ते आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या गोष्टीकडे पाहून, लोकांपर्यंत पोहोचत नसलेल्या कारणांचा अभ्यास करून आणि त्याला अधिक प्रभावी बनवण्याचा मार्ग शोधून सुरू होते.




