चिरगावच्या 20 वर्षांच्या प्रवासात 347 गिधाडांचे संरक्षण
महाराष्ट्रातील चिरगाव गावाने सामुदायिक प्रयत्नांद्वारे गिधाडांची संख्या 22 वरून 347 केली आहे.
चिरगावने गिधाडांच्या संरक्षणासाठी डीजे आणि फटाक्यांवर बंदी घातली.
गिधाडांची संख्या 2002 मध्ये 22 आणि 2022 मध्ये 347 झाली.
सामुदायिक सहभाग आणि निवास संरक्षणामुळे संरक्षणात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
महाराष्ट्राच्या रायगड जिल्ह्यातील चिरगाव गावाने एक अद्वितीय संरक्षण प्रयत्नात 2002 मध्ये फक्त 22 गिधाडांपासून 2022 मध्ये 347 गिधाडांपर्यंत वाढ केली आहे. या परिवर्तनाचे श्रेय गावाच्या अनोख्या दृष्टिकोनाला दिले जाऊ शकते, ज्यामध्ये सणासुदीच्या काळात डीजे आणि लाऊडस्पीकरवर बंदी आणि फटाक्यांवर निर्बंध समाविष्ट आहेत. हे उपाय गिधाडांच्या घोंसले आणि त्यांच्या पिल्लांची काळजी घेण्यात होणाऱ्या व्यत्ययांना कमी करण्यासाठी लागू केले गेले होते.
दोन दशकांपूर्वी, चिरगावने गिधाडांच्या संख्येत महत्त्वपूर्ण घट अनुभवली, ज्यामुळे स्थानिक रहिवाशांनी कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला. गावाने पाहिले की गिधाडांची संख्या कमी होत आहे, विशेषतः पांढऱ्या-गर्दन आणि लांब-चोंच असलेल्या गिधाडांच्या प्रजाती. याला प्रतिसाद म्हणून, प्रेमा सागर मेस्ट्रि, इको-एंडेंजर्ड स्पीशीज कंजर्वेशन अँड प्रोटेक्शन (SEESCAP) चे संस्थापक, गावकऱ्यांसोबत आणि पक्षी प्रेमींना सहकार्य करून या पक्ष्यांसाठी एक सहायक वातावरण तयार करण्यासाठी काम केले. त्यांच्या उपक्रमांमध्ये घोंसले असलेल्या झाडांचे संरक्षण करणे आणि गिधाडांना अन्न उपलब्ध करणे समाविष्ट होते.
मानव क्रियाकलापांचा वन्यजीवांवर प्रभाव चांगल्या प्रकारे दस्तऐवजीकरण केले गेले आहे, आणि अभ्यासांनी दर्शवले आहे की आवाज प्रदूषण प्राणी वर्तन आणि प्रजनन यशावर परिणाम करू शकतो. 2023 च्या एका पुनरावलोकनात असे दर्शवले आहे की 79% अभ्यासांनी वन्यजीवांवर आवाजाचे नकारात्मक परिणाम आढळले. गिधाडांसाठी, जे हळू हळू प्रजनन करतात आणि सामान्यतः एकाच पिल्लाला वाढवतात, प्रत्येक घोंसला प्रयत्न महत्त्वाचा असतो. व्यत्ययामुळे ताण वाढू शकतो आणि त्यांच्या तरुणांची काळजी घेण्यात कमी वेळ लागू शकतो, जे अखेरीस त्यांच्या प्रजनन यशावर परिणाम करतो.
चिरगावचे संरक्षण प्रयत्न भारतात वन्यजीव संरक्षणावर व्यापक परिणाम करतात, विशेषतः जेव्हा गिधाडांना निवास हानी आणि इतर मानव-प्रेरित घटकांमुळे संकटाचा सामना करावा लागतो. गावाच्या घोंसले असलेल्या ठिकाणांच्या चारोंबाजूला व्यत्यय कमी करण्याच्या वचनबद्धतेने स्थानिक गिधाडांच्या संख्येत मदत केली आहे, परंतु इतर समुदायांसाठी एक उदाहरण देखील स्थापित केले आहे. क्षेत्रात 'गिधाड संरक्षण आरक्षित' स्थापन करण्याचा प्रस्ताव या प्रयत्नांना आणखी वाढवू शकतो, ज्यामुळे पक्ष्यांसाठी सुरक्षित निवास सुनिश्चित होईल.
आगामी काळात, चिरगाव आपल्या संरक्षण उपक्रमांना चालू ठेवण्याचा विचार करतो, ज्यामध्ये गिधाड संरक्षण आरक्षित औपचारिक करण्याची योजना आहे. गेल्या दोन दशकांमध्ये समुदायाची वचनबद्धता हे दर्शवते की वन्यजीव संरक्षणाला दैनिक जीवनात कसे समाविष्ट करायचे हे दर्शवते, हे दर्शविते की लहान बदल देखील संकटग्रस्त प्रजातींसाठी महत्त्वाचे परिणाम देऊ शकतात.
