नागपूरमध्ये 2.9-मैग्निट्यूड भूकंपामुळे चिंतेत वाढ
केंद्रीय भारतातील भूकंपांच्या मालिकेने क्षेत्रातील भूगर्भीय दोष प्रणालींच्या तपासणीसाठी तातडीची आवश्यकता निर्माण केली आहे.
नागपूरमध्ये 2.9-मैग्निट्यूडचा भूकंप, 25 दिवसांत भूकंपांची मालिका.
भूगर्भीय अभ्यासाने विद्यमान दोषांवर ताण समायोजनाची शक्यता दर्शवली.
तज्ञांनी क्षेत्राच्या भूकंपीय वर्तनाचे समजून घेण्यासाठी व्यापक अभ्यासाची मागणी केली.
नागपूरमध्ये 25 दिवसांच्या कालावधीत अनेक कमी तीव्रतेचे भूकंप झाले आहेत, ज्यात रविवार दुपारी उमरेडजवळ 2.9-मैग्निट्यूडचा भूकंप समाविष्ट आहे. हा भूकंप मध्य प्रदेशातील खर्गोनमध्ये 4.5-मैग्निट्यूडच्या भूकंपाच्या एका दिवसानंतर झाला, जो विदर्भ आणि मराठवाड्यातील काही भागांमध्ये जाणवला. या भूकंपीय क्रियाकलापांनी नागपूर आणि त्याच्या आसपासच्या भागांतील भूकंपीय संवेदनशीलतेबद्दल महत्त्वाच्या चिंतांचा उगम केला आहे.
भूगर्भीय सर्वेक्षण भारत (जीएसआय) ने जून 2024 मध्ये एक प्राथमिक अभ्यास केला होता, जो मे महिन्यात नोंदवलेल्या कमी तीव्रतेच्या भूकंपांच्या मालिकेमुळे झाला. या अभ्यासात पारसेओनी, कुही, उमरेड आणि कामठी या चार तहसिलांमधील 21 गावांचा समावेश होता. या अभ्यासाच्या निष्कर्षांमध्ये नागपूरच्या 50-150 किमीच्या व्यासपीठावर कोणतीही सक्रिय टेक्टोनिक वैशिष्ट्ये आढळली नाहीत, फक्त दोन पूर्व-पश्चिम दिशेने चालणाऱ्या दोषांसह. या भूकंपांची तीव्रता कमी असली तरी, त्यांची वारंवारता विस्तृत वैज्ञानिक मूल्यांकनाची आवश्यकता दर्शवते.
वीएनआयटीचे संशोधन आणि सल्लागार डीन यशवंत काटापाटल यांनी सांगितले की, भूकंप फक्त प्रमुख टेक्टोनिक सीमांवर होत नाहीत. भारतीय प्लेट सतत उत्तर-पश्चिम दिशेने हलत आहे, ज्यामुळे ताण निर्माण होतो. हे हालचाल प्लेटच्या आत ताण पुनर्वितरणाचे कारण बनू शकते, ज्यामुळे लहान भूगर्भीय दोष सक्रिय होऊ शकतात. त्यांनी नर्मदा-सोन टेक्टोनिक क्षेत्र आणि अमरावती क्षेत्रातील गविलगढ़ दोष प्रणाली यांना केंद्रीय भारतातील प्रमुख भूगर्भीय संरचनांमध्ये समाविष्ट केले.
काटापाटल यांनी भूगर्भीय नकाशा तयार करणे, ताण वितरणाचे मूल्यांकन करणे आणि क्षेत्राच्या भूकंपीय वर्तनाचे समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक मॉडेल विकसित करण्याची मागणी केली. जीएसआयचे माजी संचालक अंजन चटर्जी यांनीही यावर जोर दिला की भूकंपांच्या वाढत्या वारंवारतेच्या कारणांचा शोध घेण्यासाठी नवीन भूभौतिक अन्वेषणांची आवश्यकता आहे. त्यांनी जीएसआयने मायक्रो-भूकंप अभ्यास, मॅक्रो-भूकंपीय सर्वेक्षण आणि विस्तृत एपिसेंटर तपासण्या करण्याची आवश्यकता असल्याचे सांगितले.
चटर्जी यांनी सांगितले की, अलीकडील बहुतेक भूकंप 7-10 किमीच्या गहराईवर नोंदवले गेले, त्यामुळे पृष्ठभागाखालील तपासणी विशेषतः महत्त्वाची आहे. त्यांनी खर्गोनमधील 4.5-मैग्निट्यूडच्या भूकंपाच्या नर्मदा नदीच्या जवळ असण्यास महत्त्वाची भूगोलिक बाब म्हणून विचारले. वैज्ञानिक समुदाय पुढील संशोधनासाठी सज्ज होत असताना, नागपूर आणि त्याच्या आसपासच्या भूगर्भीय गतिशीलतेचे समजून घेण्याची आवश्यकता अधिक महत्त्वाची बनली आहे.




