नागपूरच्या 5,948 विहिरींमध्ये पाण्याच्या गुणवत्तेवर प्रश्नचिन्ह
नागपूरमध्ये गंभीर जलसंकटाच्या पार्श्वभूमीवर, या विहिरींमधील पाण्याची गुणवत्ता चिंतेचा विषय बनली आहे.
नागपूरमध्ये 5,948 विहिरी आणि बोरवेल आहेत, पण त्यातील अनेक पिण्यासाठी सुरक्षित नाहीत.
57 जल नमुन्यांपैकी 12 मध्ये अत्यधिक फ्लोराइड आढळला.
CGWB ने संदूषित विहिरींना सील करण्याची आणि जलसंवर्धन उपाययोजना सुचवली.
नागपूर सध्या गंभीर जलसंकटाचा सामना करीत आहे, ज्यामुळे त्याच्या 5,948 विहिरींना आणि बोरवेल्सना संभाव्य जल स्रोत म्हणून पाहिले जात आहे. तथापि, या जल स्रोतांच्या सुरक्षिततेबद्दल चिंता व्यक्त केली जात आहे, विशेषतः जेव्हा स्थानिक जलाशयांची क्षमता अर्ध्या पेक्षा कमी आहे. केंद्रीय भूजल मंडळाने (CGWB) बंबई उच्च न्यायालयात सादर केलेल्या निष्कर्षांमध्ये या जल स्रोतांशी संबंधित गुणवत्ता समस्यांचे प्रदर्शन केले आहे.
नागपूरच्या नगरपालिका क्षेत्रातील 2023 च्या प्री-मॉनसून हंगामात 57 जल नमुन्यांचे परीक्षण करण्यात आले, ज्यामध्ये 14 जल गुणवत्ता मानकांवर लक्ष केंद्रित केले गेले. या परीक्षणात फ्लोराइडच्या पातळ्या चिंताजनक आढळल्या, ज्या 0.45 ते 3.84 मिग्रा/लीटर दरम्यान होत्या, आणि सरासरी 1.97 मिग्रा/लीटर होती. विशेष म्हणजे, 12 नमुन्यांनी भारतीय मानक ब्यूरोच्या 1.5 मिग्रा/लीटरच्या अधिकतम परवान्याची पातळी ओलांडली, आणि आठ नमुने मानव उपभोगासाठी अनुपयुक्त ठरले.
50 नमुन्यांमध्ये नाइट्रेटचे स्तर 45 मिग्रा/लीटरच्या स्वीकृत मर्यादेत होते, परंतु इतर मानकांनी चिंता व्यक्त केली. एकूण विरघळलेले ठोस पदार्थ 2,594 मिग्रा/लीटरपर्यंत होते, तर पूर्व नागपूरमधील दोन नमुन्यांमध्ये विद्युत चालकता 3,000 मायक्रोसीमेंस प्रति सेंटीमीटरच्या पातळीवर होती. चांगली गोष्ट म्हणजे, युरेनियमची पातळी 30 भाग प्रति अरबच्या परवान्याच्या मर्यादेखाली होती.
CGWB ने 2024 च्या प्री-मॉनसून मूल्यांकनात 65 जल नमुन्यांचे भारी धातूंसाठी परीक्षण केले. या परीक्षणात आर्सेनिक, क्रोमियम, सीसा, पारा, निकल आणि मॅंगनीज यांसारखे धातू सुरक्षित मर्यादेत आढळले. तथापि, उच्च फ्लोराइड पातळ्या असलेल्या ठिकाणांचे पुनःपरीक्षण झाले की नाही, याबद्दल अहवालात स्पष्टता नाही, ज्यामुळे त्या स्रोतांच्या सुरक्षिततेबद्दल काही अनिश्चितता राहते.
या निष्कर्षांच्या पार्श्वभूमीवर, CGWB ने नियमित जल नमुने घेण्याची आणि संदूषित विहिरींना तातडीने सील करण्याची शिफारस केली आहे. तसेच, ते संदूषित जलाचे सतही जलासोबत मिश्रण करण्याची आणि छतावरील पावसाचे पाणी संचित करण्याची शिफारस करतात. या उपाययोजना नागपूरमध्ये जल गुणवत्ता सुधारण्यासाठी आणि जल व्यवस्थापन सुनिश्चित करण्यासाठी आवश्यक आहेत.
